विदर्भाशी तीनदा आला शिवाजीराजांचा संबंध

Maharashtra Times | Updated: 07 Jun 2017, 04:00:00 AM

राजे शिवाजी फक्त कारंजाला येऊन परत गेले, अशी माहिती वैदर्भीयांना आहे. वस्तूतः शिवाजीराजांचा तीनवेळा विदर्भाशी संबध आला होता, असे अभ्यासपूर्ण मनोगत विदर्भातील युवा इतिहास संशोधक आणि अभ्यासक अनिरुद्ध पाटील यांनी व्यक्त केले. मटाच्या वर्धापनदिन सप्ताहातील व्याख्यानात त्यांनी मांडलेल्या सडेतोड मतांनी श्रोते भारावून गेले.

    

म. टा. प्रतिनिधी, नागपूर
राजे शिवाजी फक्त कारंजाला येऊन परत गेले, अशी माहिती वैदर्भीयांना आहे. वस्तूतः शिवाजीराजांचा तीनवेळा विदर्भाशी संबध आला होता, असे अभ्यासपूर्ण मनोगत विदर्भातील युवा इतिहास संशोधक आणि अभ्यासक अनिरुद्ध पाटील यांनी व्यक्त केले. मटाच्या वर्धापनदिन सप्ताहातील व्याख्यानात त्यांनी मांडलेल्या सडेतोड मतांनी श्रोते भारावून गेले.

पाटील यांनी मांडलेले मुद्दे

शिवाजी महाराज बालपणी पाच वर्षे सिंदखेडराजाला राहिले. विदर्भातील सिंदखेडराजा हे जिजाऊंचे माहेर होते. शहाजी महाराजांना बंगरुळला आदिलशाहीने पाठविले होते. जिजाऊंकडे कुणी नव्हते. आक्रमणे सुरू होती म्हणून मामांच्या गावाला दौलतराव जाधवांकडे ते थांबले होते.

 डिसेंबर १६७० मध्ये कारंजा लाडमधून महसूल वसुलीसाठी ते आले होते. तीन दिवस ते तिथे होते. त्यांचे राहणे तंबूत असावे.

 आगऱ्याहून परतताना सप्टेंबर १६६६ मध्ये ते गोंडवाना राज्यातून नांदेड-सोलापूरमार्गे राजगडावर परतले. सुरक्षेच्या दृष्टिकोनातून मोगलशाहीच्या प्रांतातून गेले. गोंडवाना म्हणजे चंद्रपूरनजीकचा भाग होता. औरंगजेबाने गोंडराजांशी पत्रव्यवहारही केला. मात्र, त्यावेळी महाराज तिथून निघून गेले होते. यादरम्यान, त्यांनी चंबळ, क्षीप्रा, नर्मदा, वैनगंगा अशा ११ मोठ्या आणि २४ छोट्या नद्या पार केल्या. २९ दिवसांचा हा प्रवास होता.

 जीवा महालांचे आडनाव संपकाळ नव्हे, तर तवरे होते. महाले ही त्यांना दिलेली पदवी होती.

 सैय्यद बंडा हे नाव अफझलखानाचा सुरक्षा रक्षक म्हणून आपण बरेचदा ऐकतो. त्याचे मूळ नाव बडा सैय्यद असे होते.

 शिवाजींच्या राज्यात पेशव्यांना सर्वाधिक पगार असायचा.

श्यामराजपंत रांजेकर हा पहिला पेशवा होता.

त्याने पैशांचा घोटाळा केला. महाराजांनी त्याला बडतर्फ केले. शिवाजीराजांचे मामा मोहितेमामा यांनीही लाच खाल्ली होती. शिरवडच्या गढीवर ते राहायचे. महाराजांनी त्यांना थेट बंगळूरला हाकलले.

 राजांचे आणखी एक निष्ठावान मावळे म्हणजे कान्होजी जेधे. त्यांना महाराज काका म्हणायचे. कान्होजींनी आपली पाच मुले महाराजांच्या पायावर अर्पण केली होती. जिवा महाला आणि कान्होजींची समाधी रोहिडेश्वराच्या पायथ्याला अंबावडे गावात आजूबाजूलाच आहे. कान्होजींच्या समाधीवरील दोन पावलांपैकी एक पाऊल गहाळ झाले आहे. दोन्ही समाध्या सध्या भग्नावस्थेत आहेत.


छत्रपतींचे राजगडावरून २४ वर्षे न्यायदान

 ज्या राजगडावरील सदरीवरून महाराजांनी सलग २४ वर्षे न्यायदान केले, ती सदर सन २०१६ मध्ये सरकारने बांधली. मात्र, काही महिन्यांत ती पडली. ठेकेदार पळून गेल्याने पडक्या अवस्थेतील सदर आपल्याला अजूनही बघावी लागतेय.

 राजे शिवाजींनी आपल्या दोन शत्रूंना पत्रांनी संपविले. त्यातील एक मिर्झाराजे जयसिंग आणि दुसरे सिद्दी जौहर. जयसिंगांच्या बाबतीत औरंगजेबाला पत्र लिहून, तर सिद्दी जौहरच्या बाबतीत आदिलशहाला पत्र लिहून त्यांनी गनिमीकावा खेळला.

 ‘

अशीच अमुची आई असती अम्हीही सुंदर झालो असतो’ हे गाणे महाराजांबद्दल ऐकविले जाते. मात्र, वस्तुस्थिती तशी नाही. महाराज वडील शहाजीराजेंसारखे दिसायचे. त्यांचे दूधभाऊ हिरोजी फर्जंद हे शिवाजी महाराजांसारखे दिसायचे. म्हणूनच आग्रा सुटकेच्यावेळी शिवाजींच्या जागेवर हिरोजींना झोपवून ठेवले होते.

 परकारदास यांनी राजांच्याबाबत डिमडी भाषेत अजब गोरा रंग छाईजोजी...असा केलेला उल्लेख आजही राजस्थान रेकॉर्ड्समध्ये आढळतो. शिवाजीराजे देखणेच होते, हे या दाखल्यांवरून सिद्ध होत असल्याने त्यांनी 'अशीच अमुची आई असती' अशी भावना व्यक्त केली असेल, असे वाटत नाही.

मावळ्यांवर राजेंचा होता अतोनात विश्वास

नागपूरः शिवाजी महाराजांच्या सैन्यात जिगरबाग मावळे होते. हत्तीच्या ताकदीच्या या मावळ्यांमुळेच शिवाजी महाराजांनी शेकडो किल्ले काबीज केले. या मावळ्यांवर महाराजांचा प्रचंड विश्वास आणि प्रेम होते, असे उद्गार प्रसिद्ध इतिहास अभ्यासक अनिरुद्ध पाटील यांनी काढले.

‘मटा’च्या पाचव्या वर्धापन दिनाच्या सप्ताहाला सोमवारी उत्साहात सुरुवात झाली. विविध कार्यक्रमांच्या या मालिकेतील ‘राजे शिवाजी आणि मावळे’ विषयावरील व्याख्यान मंगळवारी पार पडले. शेवाळकर सभागृहात झालेल्या या कार्यक्रमात प्रसिद्ध अभ्यासक अनिरुद्ध पाटील यांनी शिवाजी महाराजांचे कार्य आणि त्यांना मावळ्यांची लाभलेली भक्कम साथ यावर प्रकाश टाकला.

इतिहासतज्ज्ञ अनिरुद्ध पुरुषोत्तम पाटील हे मूळचे बुलडाणा जिल्ह्यातील असून हे अनैतिक मानवी व्यापार प्रतिबंध प्रकल्पाचे समन्वयक आहेत. पाटील यांनी वऱ्हाडच्या इतिहासाचे संशोधन केले आहे. त्यांनी आजवर महाराष्ट्रातील १२३ किल्ल्यांची भ्रमंतीही केली आहे. शिवछत्रपतींच्या कार्यकाळातील घडामोडींचा एक विश्लेषक म्हणून अनेक अंगांनी अभ्यास असलेल्या अनिरुद्ध पाटील यांनी सुरुवातीला शिवाजी महाराजांचा इतिहास थोडक्यात उलगडून दाखवला. ‘जो भाग पुण्याच्या मावळीला आहे त्याला मावळ म्हणतात आणि तेथे राहणारे लोक मावळे’ असा उल्लेख करीत अनिरुद्ध पाटील यांनी एक एक मावळा शिवाजी महाराजांना कसा येऊन मिळाला याचे वेधक, रंजक वर्णन केले.

‘होता जीवा म्हणून वाचला शिवा’ यावर अनेक आख्यायिका ऐकलेल्या असल्या तरी जीवा महाला दानपट्टा चालवण्यात कसा तरबेज होता आणि राजांनी त्याला कसे हेरले, बहिर्जी नाईक ‌महाराजांकडे नोकरी मागण्यासाठी आला असता त्याने गुप्तहेराचा संदेश कसा चुकीचा होता, हे महाराजांना पटवून सांगत त्यांच्या सैन्यात कसे स्थान पटकावले, कान्होजी जेधे यांनी मृत्यूच्या दाढेत असताना आपली पाच मुले महाराजांच्या चरणी कशी अर्पण, याचे अनिरुद्ध पाटील यांच्याकडून वर्णन ऐकून उपस्थित अचंबित झाले. लढाईला जाण्याआधीच शिवाजी महाराजांनी तानाजी मालुसरे यांना सोन्याचे कडे बहाल करत आपले या मावळ्यांवर किती प्रेम आणि विश्वास आहे, याचे उदाहरण समोर ठेवले होते. अशा या जिगरबाज मावळ्यांचा इतिहास कितीही शौर्याने भरलेला असला तरी आज मात्र त्यांच्या समाधींची दुर्दशा झालेली असल्याबद्दल अनिरुद्ध पाटील यांनी खंत व्यक्त केली.

जात, पात, धर्म, पंथ कशाचीही तमा न बाळगता शिवाजी महाराजांनी सर्वांना माणूस म्हणून स्वीकारले. 

समाजाच्या भल्यासाठी हे सर्व मावळे जगले, लढले आणि म्हणून साडेतीनशे वर्ष स्वराज्य करू शकले, असे अनिरुद्ध पाटील म्हणाले. कार्यक्रमाचे प्रास्ताविक संपादक श्रीपाद अपराजित यांनी केले. संचालन देवयानी मोहगावकर यांनी केले.
..................